چگونه مانند «همایون شجریان» نفسگیری صحیح داشته باشیم؟
نفسگیری در خوانندگی یکی از پایهایترین و مهمترین مهارتهایی است که میتواند کیفیت اجرای یک خواننده را بهصورت شگفتانگیزی تغییر دهد. بسیاری از افراد فکر میکنند توانایی خواندن نتهای طولانی یا اجرای تحریرهای پیچیده یک استعداد مادرزادی است؛ اما واقعیت این است که کنترل نفس نقش بسیار پررنگی در اجرای درست و احساسی دارد.
در میان خوانندگان ایرانی، یکی از بهترین نمونهها برای کنترل نفس، اجرای تمیز و توانایی حفظ کیفیت صدا در جملههای طولانی، همایون شجریان است. او نهتنها وارث دانش و هنر پدرش یعنی استاد محمدرضا شجریان است، بلکه بهواسطه آموزشهای اصولی، تمرین مستمر و شناخت دقیق از فیزیولوژی صدا، توانسته به یکی از برجستهترین خوانندگان سنتی و تلفیقی ایران تبدیل شود.
در این مقاله در سایت شباموزیک ابتدا نگاهی کوتاه به زندگی هنری همایون شجریان میاندازیم، سپس کاملترین و کاربردیترین روشها را برای نفسگیری صحیح در خوانندگی آموزش میدهیم تا بتوانید مانند او نفس کنترلشده، نرم و حرفهای داشته باشید.
بیوگرافی کوتاه و هنری همایون شجریان
همایون شجریان متولد ۱۳۵۴ در تهران، فرزند استاد محمدرضا شجریان و یکی از تأثیرگذارترین چهرههای موسیقی سنتی و تلفیقی ایران است. او از کودکی با فضای موسیقی بزرگ شد و آموختن موسیقی را از همان سالها با تنبک آغاز کرد. بعدها یادگیری کمانچه، نقش در گروههای نوازندگی و سپس ورود جدی به عرصه آواز مسیر او را به یکی از مهمترین خوانندگان معاصر در خصوص آهنگ های سنتی، آهنگ های شاد، آهنگ های غمگین و … تبدیل کرد.
آموزش آواز همایون زیر نظر پدرش محمدرضا شجریان و استادان برجستهای همچون پرویز مشکاتیان انجام شد. همین موضوع باعث شد تکنیکهای صوتی، نفسگیری، تحریرها و شیوه بیان او به حدی حرفهای باشد که بسیاری از خوانندگان جوان امروز، او را الگوی اصلی خود در آواز میدانند.
وی علاوه بر آثار سنتی، تجربههای موفقی نیز در همکاری با آهنگسازان مدرن همچون سهراب پورناظری دارد و توانسته با آثاری چون «ایران من»، «آرایش غلیظ» و «نبودت… نبودت…» مخاطبان جدیدی را به موسیقی ایرانی جذب کند.
یکی از عوامل برجسته موفقیت او، کنترل نفس نرم، آهسته، بدون تغییر رنگ صدا و با توان نگهداشتن جملههای طولانی است؛ موضوعی که در ادامه به صورت تخصصی و مرحلهبهمرحله آموزش داده میشود.
نفسگیری صحیح در خوانندگی چیست و چرا مهم است؟
نفسگیری صحیح در خوانندگی یعنی جذب هوا به شکلی کنترلشده و استفاده تدریجی از آن بهگونهای که:
جملههای طولانی را بدون کاهش شدت یا تغییر رنگ صدا بخوانید
تحریرها را کامل، بدون شکست اجرا کنید
صدای شما در طول خواندن خسته، بریده یا لرزان نشود
احساس کنترل کامل روی خروجی صدا داشته باشید
کنترل نفس، پایه اصلی قدرت صدا، پایداری و کیفیت اجراست. بدون آن:
تحریرها ناپیوسته میشوند
کشش نتها کوتاه میشود
صدا فشار میبیند و آسیب میبیند
حس و احساس قطعه منتقل نمیشود
همایون شجریان یکی از بهترین نمونههای اجرای بدون فشار، بدون قطع تنفس و با مدیریت کامل جریان هوا است.
انواع نفسگیری در خوانندگی
برای خوانندگی سه نوع نفسگیری اصلی وجود دارد:
۱) تنفس سینهای (Chest Breathing)
هوا وارد سینه میشود و شانهها بالا میرود.
❌ اشتباهترین روش برای خوانندگی
این حالت باعث خستگی، فشار، و کمبود هوا میشود.
۲) تنفس شکمی (Abdominal Breathing)
هوا وارد بخش پایینی ریه میشود و شکم کمی جلو میآید.
✔ روش بهتر، مناسب برای مبتدیها
۳) تنفس دیافراگمی (Diaphragmatic Breathing)
هوا با کنترل دیافراگم وارد ریههای پایینی و میانی میشود.
✔ بهترین و حرفهایترین روش
✔ روش اصلی خوانندگان بزرگ
✔ تکنیک مورد استفاده توسط همایون شجریان
در ادامه یاد میگیرید چگونه تنفس دیافراگمی را مانند یک خواننده حرفهای اجرا کنید.
چگونه تنفس دیافراگمی را یاد بگیریم؟ (تکنیک اصلی همایون شجریان)
گام اول: شناخت جایگاه هوا
یک دست روی سینه بگذارید و دست دیگر روی شکم.
نفس بکشید؛ باید:
دست روی سینه کمترین حرکت را داشته باشد
دست روی شکم کمی جلو بیاید
این یعنی هوا به جای درست وارد شده است.
گام دوم: تنفس عمیق اما بیصدا
همایون شجریان در نفسگیری هیچ صدایی تولید نمیکند.
برای تمرین:
از راه بینی، آرام هوا بکشید
سعی کنید صدای “هیس” یا “سوتگونه” تولید نشود
هوا باید روان و بیصدا وارد شود
این مهارت در اجرای زنده بسیار مهم است.
گام سوم: نگه داشتن هوا بدون فشار
پس از دم، هوا نباید فوراً بیرون برود.
تمرین:
3 ثانیه دم
2 ثانیه نگهداشتن
4 ثانیه بازدم آرام
این تمرین کنترل جریان خروجی هوا را تقویت میکند.
گام چهارم: کنترل خروج هوا – کلید اجرای جملههای طولانی
برای اینکه بتوانید مانند همایون جملههای طولانی بخوانید، باید خروج هوا قطرهچکانی باشد.
تمرین کاربردی:
یک شمع روشن جلوی دهان قرار دهید
با گفتن “آآآآ” سعی کنید شعله شمع فقط کمی تکان بخورد، خاموش نشود
این تمرین فوقالعاده است و در هنرستانها نیز استفاده میشود.
گام پنجم: اتصال تنفس به تحریرها
تحریرهای خانواده شجریان، بهویژه همایون، بسیار کنترلشده هستند.
تمرین:
یک نت ثابت را انتخاب کنید
روی آن تحریر ساده بزنید
مراقب باشید صدای شما وسط راه با کمبود هوا قطع نشود
تحریرها باید روی جریان ثابت هوا سوار شوند
گام ششم: استفاده از “تنفس ریز” یا نفسگیری پنهان
همایون بارها میان دو واژه یا حتی میان دو تحریر،
یک نفس کوتاه اما بیصدا میگیرد که شنیدن آن تقریباً ناممکن است.
برای تمرین:
قطعهای بخوانید
در جاهایی که طبیعی به نظر میرسد یک نفس کوچک اضافه کنید
این نفس باید:
بیصدا
سریع
بدون بالا رفتن شانه
و بدون تغییر در جمله باشد
این تکنیک قدرت خارقالعادهای به خوانندگی شما میدهد.
کنترل نفس فقط برای خواندن نیست؛ بلکه درک جملهبندی موسیقی را نیز تقویت میکند. برای آشنایی با فرایند خلق یک قطعه و انواع روشهای حرفهای، این مطلب درباره آهنگسازی و روشهای آن پیشنهاد میشود.
تمرینهای تخصصی برای تقویت نفس مانند همایون شجریان
۱) تمرین کیسه پلاستیکی
یک کیسه نازک را جلوی دهان نگه دارید.
باید بتوانید با جریان ملایم هوا آن را ثابت نگه دارید.
این تمرین خروج هوا را تنظیم میکند.
۲) تمرین بادکنک (برای تقویت دیافراگم)
در روز فقط یک بار بادکنک باد کنید.
این کار دیافراگم را تقویت میکند اما نباید زیادهروی شود.
۳) تمرین خواندن با تکیه بر دیوار
پشت به دیوار بایستید.
شانهها باید کاملاً ثابت بمانند.
این وضعیت کمک میکند فقط از دیافراگم استفاده کنید.
۴) تمرین “جملهخوانی طولانی”
قطعاتی را انتخاب کنید که جملههای طولانی دارند؛ مانند کارهای همایون:
“چرا رفتی؟”
“مرغ سحر همایون شجریان” نسخه اجراهای او
قطعات آلبوم «نه فرشتهام، نه شیطان»
بخوانید و هر بار تلاش کنید جملهها را طولانیتر و بدون فشار حفظ کنید.
۵) تمرین “زمزمهخوانی”
یکی از رازهای کنترل نفس، زمزمهخواندن است.
با شدت کم بخوانید تا مصرف هوا کاهش یابد.
این روش به ایجاد ثبات در جریان هوا کمک میکند.
گر علاقهمندید مهارتهای ریتم و تنفس را وارد مرحله ساخت موسیقی کنید، میتوانید با کمک ابزارهای رایگان، ریمیکسسازی را یاد بگیرید. در این مطلب “آموزش ساخت آهنگ ریمیکس با ابزارهای رایگان و هوش مصنوعی از مبتدی تا حرفهای” ارائه شده است.
اشتباهاتی که نباید انجام دهید
❌ بالا بردن شانهها هنگام نفسگیری
این باعث خستگی و فشار میشود.
❌ نفسگیری با دهان به صورت تند و پرصدا
بسیار غیرحرفهای و نامناسب برای اجراست.
❌ مصرف بیش از حد هوا هنگام خواندن
اکثر افراد به جای اینکه هوا را کنترل کنند، آن را هدر میدهند.
❌ سفت کردن عضلات گردن و فک
باعث بالا رفتن تنش و افت کیفیت صدا میشود.
راز مهم در اجرای همایون شجریان: ترکیب کنترل نفس با احساس
یکی از دلایل محبوبیت همایون این است که قدرت فنی صدا را با احساس عمیق و انتقال حس ترکیب میکند.
حتی اگر نفسگیری کامل باشد اما احساس در صدا نباشد، اجرای حرفهای شکل نمیگیرد.
برای افزایش احساس:
روی مفهوم شعر تمرکز کنید
جمله را با حس بخوانید، نه فقط تکنیک
شدت صدا را تغییر دهید، اما جریان هوا را ثابت نگه دارید
این دقیقاً همان روشی است که در بیشتر اجراهای همایون دیده میشود.
معرفی چند اثر مشهور همایون شجریان
🎵 ۱. چرا رفتی؟
آهنگ چرا رفتی از آثار محبوب با همکاری سهراب پورناظری.
تحریرهای دقیق، نفسگیری پنهان و اجرای احساسی شگفتانگیز.
🎵 ۲. ایران من
آهنگ ایران من اثری تلفیقی و حماسی که قدرت نفس و اوجخوانی او در آن کاملاً مشخص است.
🎵 ۳. آشوب
از آلبوم «آرایش غلیظ»
ملودی نفسگیر و جملههای کشیده آهنگ آشوب، نمونهای عالی برای تمرین کنترل نفس.
🎵 ۴. نسیم وصل
یکی از نمونههای اجرای سنتی با جملهبندیهای طولانی آهنگ نسیم وصل است.
🎵 ۵. قطعات آلبوم «نه فرشتهام نه شیطان»
سرشار از تکنیکهای نفسگیری، کنترل حجم صدا و تحریرهای ظریف.
برای درک این آلبوم بهتر است مطلب زیر را بخوانید:
گرانترین آلبوم موسیقی ایران معرفی شد | نگاهی به رکورد آلبومی که قیمت آن بازار را شوکه کرد!
جمعبندی
نفسگیری صحیح، سنگبنای خوانندگی حرفهای است. همایون شجریان یکی از بهترین نمونهها برای یادگیری این مهارت محسوب میشود؛ زیرا در اجراهای او میتوان مدیریت جریان هوا، استفاده از تنفس ریز، اجرای بیفشار و جملهبندی نرم را به وضوح مشاهده کرد.
برای اینکه مانند او تسلط پیدا کنید، باید:
تنفس دیافراگمی را تمرین کنید
جریان خروجی هوا را کنترل کنید
جملههای طولانی را مرحلهبهمرحله تمرین کنید
تحریرها را روی جریان ثابت هوا سوار کنید
و مهمتر از همه: تمرین، تکرار و استمرار داشته باشید
اگر این تمرینها را روزانه انجام دهید، ظرف چند هفته تغییر کیفیت صدا را احساس خواهید کرد و میتوانید مانند یک خواننده حرفهای، جملههای طولانی و احساسی را بدون خستگی اجرا کنید.